محیط کشت پوتیتو دکستروز آگار

محیط کشت آگار دکستروز سیب‌زمینی (Potato Dextrose Agar)

محیط کشت Potato Dextrose Agar (PDA) یک محیط استاندارد در قارچ‌شناسی (Mycology) است. پایه اصلی این محیط، عصاره سیب‌زمینی است که منبعی غنی از کربوهیدرات‌های پیچیده، نیتروژن، ویتامین‌ها و فاکتورهای رشد ضروری برای قارچ‌ها فراهم می‌کند. دکستروز (گلوکز) نیز به عنوان منبع کربن و انرژی سریع‌الوصول اضافه شده است. آگار نیز عامل جامدکننده است. این محیط معمولاً اسیدی است (pH حدود ۵.۶) که رشد قارچ‌ها را تقویت و رشد بسیاری از باکتری‌ها را مهار می‌کند. با این حال، برای افزایش انتخاب‌پذیری علیه باکتری‌ها، اغلب آنتی‌بیوتیک‌هایی مانند کلرامفنیکل یا کلوتریمازول به آن اضافه می‌شوند (در این صورت به آن PDA با آنتی‌بیوتیک گفته می‌شود). PDA به دلیل شفافیت نسبی و توانایی در القای اسپورزایی و تولید رنگدانه در بسیاری از قارچ‌ها، برای مطالعات مورفولوژیکی، شناسایی اولیه و نگهداری کشت‌های قارچی ایده‌آل است. کپک‌ها روی این محیط به خوبی رشد کرده و ساختارهای باروری (اسپورانژ، کونیدی) و رنگدانه‌های مشخص خود را نشان می‌دهند.

کاربرد اصلی این محیط در آزمایشگاه‌های میکروبیولوژی غذایی (برای شمارش و تشخیص کپک و مخمر)، قارچ‌شناسی پزشکی (برای کشت درماتوفیت‌ها و سایر قارچ‌های بیماری‌زا)، تحقیقات گیاه‌پزشکی (برای کشت قارچ‌های گیاهی) و نیز در صنایع داروسازی و تحقیقاتی است.

مشخصات کلیدی

• نوع محیط: جامد (آگار)، عمومی و انتخابی (به دلیل pH اسیدی) برای قارچ‌ها و مخمرها
• هدف کشت: کشت، جداسازی، شمارش و شناسایی مورفولوژیکی کپک‌ها و مخمرها از نمونه‌های مختلف
• حالت فیزیکی: پودر (حاوی عصاره سیب‌زمینی، دکستروز و آگار) که پس از حل کردن در آب مقطر و اتوکلاو، در پلیت یا لوله ریخته می‌شود. آنتی‌بیوتیک پس از اتوکلاو اضافه می‌گردد.
• ترکیبات کلیدی: عصاره سیب‌زمینی، دکستروز (گلوکز)، آگار
• ویژگی کلیدی: عصاره طبیعی سیب‌زمینی به عنوان یک بستر غنی و pH اسیدی که محیط را برای قارچ‌ها مناسب می‌سازد.
• شرایط کشت: نمونه به روش سطحی (Streak یا Spread) روی پلیت کشت داده می‌شود. برای کشت نقطه‌ای (Slide Culture) مورفولوژی نیز استفاده می‌شود.
• شرایط انکوباسیون: برای قارچ‌های مزوفیل: ۲۵ تا ۳۰ درجه سانتی‌گراد به مدت ۳ تا ۷ روز (گاهی بیشتر برای گونه‌های کند). برای قارچ‌های بیماری‌زا: ۳۰-۳۷ درجه سانتی‌گراد. کشت‌ها اغلب در تاریکی یا تحت چرخه نوری معین انکوبه می‌شوند.
• خوانش نتیجه: مشاهده و ثبت مورفولوژی کلونی (سرعت رشد، رنگ روی سطح و پشت کلونی، بافت) و ساختارهای میسلیوم و اسپورزایی زیر میکروسکوپ. شمارش کلونی‌ها برای تعبار بار میکروبی.
• کنترل کیفیت: سویه Aspergillus niger ATCC 16404: رشد خوب با اسپورزایی سیاه مشخص پس از ۵-۷ روز. سویه Penicillium chrysogenum ATCC 10106: رشد خوب با اسپورزایی آبی-سبز. سویه Candida albicans ATCC 10231: رشد خوب مخمری.
• کاربرد اصلی: محیط استاندارد طلایی برای کشت، شناسایی مورفولوژیکی و شمارش قارچ‌ها (کپک و مخمر) در میکروبیولوژی غذایی، بالینی، محیطی و تحقیقاتی.

نکات کاربردی و نگهداری

پودر محیط Potato Dextrose Agar ایبرسکو (IBRESco) را در جای خشک و خنک نگهداری کنید. برای تهیه، پودر را در آب مقطر حل کرده و با حرارت ملایم کاملاً هم بزنید تا محلول شفاف شود. از جوشاندن شدید خودداری کنید. محیط را طبق دستور اتوکلاو نمایید. پس از اتوکلاو و خنک شدن به ۴۵-۵۰ درجه سانتی‌گراد، در صورت نیاز، آنتی‌بیوتیک استریل فیلترشده (مانند کلرامفنیکل ۵۰ mg/L) را اضافه کرده و به آرامی مخلوط کنید. سپس بلافاصله در پلیت بریزید. پلیت‌های آماده را می‌توان در کیسه‌های پلاستیکی بسته‌بندی و در دمای ۲ تا ۸ درجه سانتی‌گراد و دور از نور برای چند هفته نگهداری کرد. قبل از استفاده، پلیت‌ها باید به دمای اتاق رسیده و سطح آنها خشک باشد. به دلیل اسپورزایی هوابرد قارچ‌ها، ریختن پلیت و کشت باید در هود میکروبیولوژی انجام شود. برای مشاهده مورفولوژی دقیق، روش کشت روی لام (Slide Culture) روی PDA بسیار مفید است. دوره انکوباسیون برای قارچ‌ها طولانی‌تر از باکتری‌هاست و پلیت‌ها باید حداقل به مدت ۵ روز بررسی شوند. برای جلوگیری از خشک شدن محیط در انکوباسیون طولانی، از کیسه‌های پلاستیکی یا پارافیلم استفاده شود. شناسایی قارچ‌ها عمدتاً بر اساس مورفولوژی کلونی و خصوصیات میکروسکوپی (شکل کنیدی‌ها، هیف، اسپور) انجام می‌گیرد. این محیط برای کشت همه قارچ‌های بیماری‌زا (مانند برخی قارچ‌های سیستمیک) کافی نیست و ممکن است نیاز به غنی‌سازی با خون یا سایر مواد باشد.